© Wim Kloppenburg. Laatste update 6 februari 2024.
Made with Xara Web Designer+
bladeren
bladeren
Wim Kloppenburg  Hymnologie

De verheerlijking op de berg

De klassieke evangelielezing van zondag Reminiscere 1 , de tweede zondag van de Veertigdagentijd, is het verhaal van de verheerlijking op de berg Tabor (Mattheus 17,1-9), in het rooms-katholieke spraakgebruik meestal aangeduid als de ‘transfiguratie’, de gedaanteverandering van Jezus in aanwezigheid van drie van zijn leerlingen: ‘… zijn gedaante veranderde voor hun ogen en zijn gelaat straalde als de zon en zijn klederen werden wit als het licht. En zie, hun verschenen Mozes en Elia, die met Hem spraken’. Het verhaal komt in alle drie de synoptische evangeliën voor. Het Nieuwe Romeinse Missaal (NRM) geeft voor het A-, B- en C-jaar de drie parallelle pericopen: Matth. 17,1-9, Marcus 9,2-13, Lucas 9,28-38. Aan de Transfiguratie is daarnaast ook nog een aparte feestdag gewijd: 6 augustus, het feest van de Transfiguratio Domini nostri Jesu Christi, in het NRM ‘de Gedaanteverandering van de Heer’. In de Oosterse kerken is het zelfs één van de belangrijkste feesten van het kerkelijk jaar. Vermoedelijk gaat de datum 6 au- gustus terug op de inwijding van een kerk op de berg Tabor in de vijfde eeuw, maar de officiële invoering van het feest in het jaar 1457 lijkt vooral bedoeld te zijn als herinnering aan de overwinning op de Turken in 1456! Voor ons, die leven na de Tweede Wereldoorlog, is het onmogelijk om de datum van 6 augustus te noemen zonder herinnerd te worden aan een heel andere gebeurtenis. De liturgiewetenschapper Herman Wegman (1930-1996) heeft ooit in een intrigerend artikel die twee herdenkingen op elkaar betrokken 2 . Tegenwoordig is 6 augustus de dag waarop christenen en niet-christenen herdenken dat in 1945 de atoombom op Hiroshima is gevallen. Cynisch genoeg was het toen, net als bij het visioen van de drie apostelen, ook een dag van oogverblindend licht, gevolgd door een wolk… Exegese Het evangelie van de verheerlijking op de berg is in de loop der tijden op twee verschillende manieren uitge- legd. Als we ervan overtuigd zijn dat het Nieuwe Testament gelezen en begrepen moet worden vanuit het Oude, dan zien we hoe Jezus in dit verhaal gesteld wordt in de traditie van zijn volk. Mozes en Elia zijn Hem voorgegaan, Hij volgt de weg van Tenach, Hij volbrengt de exodus. Er is echter ook een traditie die zoveel nadruk heeft gelegd op het Nieuwe Testament dat het Oude bijna overbodig lijkt te zijn geworden. Het hoofdaccent komt dan te liggen op de laatste woorden van de pericoop: ‘…zagen zij niemand dan Jezus al- leen.’ Deze manier van denken ligt ten grondslag aan de zogenaamde ‘vervangingstheologie’, dat wil zeggen dat de bijzondere plaats en rol van het joodse volk zou zijn overgegaan op de christelijke kerk. Het is een opvatting die in sommige fundamentalistische en evangelicale kringen nog altijd wordt gehuldigd, en die niet alleen geleid heeft tot de verwerpelijke beweging van ‘zending onder de Joden’, maar ook tot duidelijke vor- men van antisemitisme. ‘Moses and Elijah vanish’ Dat ook sommige kerkliederen niet vrij zijn van deze misvatting wordt aangetoond door de Amerikaanse the- oloog E. Byron Anderson. In een artikel over ‘christelijke gebedsteksten en liederen na de Holocaust’(!) geeft hij twee voorbeelden van Engelstalige hymns over de Transfiguratie 3 . Strofe 1 van een lied uit 1985 van Thomas Troeger 4 luidt: Swiftly pass the clouds of glory heaven’s voice, the dazzling light: Moses and Elijah vanish; Christ alone commands the height! Peter, James, and John fall silent, Turning from the summit's rise Downward toward the shadowed valley Where their Lord has fixed His eyes. Kenmerkend is het gebruik van het woord ‘vanish’: Mozes en Elia (m.a.w. Wet en Profeten!) ‘verdwijnen’, al- leen Christus blijft over. (Hinderlijke associatie: Vanish is een bekend merk vlekkenverwijderaar…) ‘Law and Prophets fade before him’ Het tweede lied dat Byron Anderson noemt is ‘Christ upon the mountain peak’ van de Engelse dichter Brian Wren 5 .
1. Christ upon the mountain peak stands alone in glory blazing. Let us, if we dare to speak, with the saints and angels praise him – Alleluia! 2. Trembling at his feet we saw Moses and Elijah speaking. All the Prophets and the Law shout through them their joyful greeting – Alleluia!
3. Swift the cloud of glory came, God, proclaiming in its thunder Jesus as his Son by name! Nations, cry aloud in wonder! – Alleluia! 4. This is God’s beloved Son. Law and Prophets fade before him, first and last and only One. Let creation now adore him – Alleluia!
3. E. Byron Anderson, ‘Christian Prayer and Song in a Post-Holocaust Church’, in Studies in Christian-Jewish Relations, Volume 1 (2005-2006), p.123. Boston 2006.
4. Thomas Troeger (1945-2022) was hoogleraar aan de Iliff School of Theology in Denver, Colorado en doceerde o.a. ho- miletiek, liturgiek en gemeentezang. Hij schreef verschillende hymns. Zie hymnary.org. Vanwege auteursrechten geeft hymnary. org niet de volledige tekst. Zie daarvoor digitalsongsandhymns.)
5. Brian Wren (geb. 1936) is één van de toonaangevende Engelse lieddichters van de tweede helft van de twintigste eeuw. Hij was werkzaam als docent liturgiek en hymnologie aan verschillende Engelse en Amerikaanse instituten.
In strofe 4 lezen we ‘Law and Prophets fade before him.’ Wren gebruikt weliswaar een iets minder sterk woord, maar ook hier is de bedoeling duidelijk. Ik herinner mij een ‘Joint Conference’ van de Europese, Engelse en Amerikaanse hymnologenverenigingen waar dit lied scherp bekritiseerd werd. Wren heeft naar aanleiding van die kritiek het lied toen op een enigszins simplistische manier aangepast door het woord ‘fade’ te vervangen door het woord ‘sing’: ‘Law and prophets sing before him’. Omdat hij daar zelf ook niet helemaal tevreden over was, heeft hij later nog enkele andere correcties aangebracht; inmiddels zijn er drie of vier verschillende versies van het lied in omloop 6 . Christus staat in majesteit In het Liedboek – Zingen en bidden in huis en kerk is een Nederlandse be- werking van dit lied opgenomen. J.W. Schulte Nordholt heeft de tekst zeer vrij vertaald en het aantal stro- fen uitgebreid tot vijf. Meteen al in de tweede strofe zet hij het evangelieverhaal in het juiste perspectief (LB 545): Mozes en Elia zijn zijn getuigen, want zij weten: Hij voltooit de lange lijn van de wet en de profeten. Halleluja. Het lied stond ook al in Zingend Geloven (IV,14). Wim Pendrecht schreef toen in zijn commentaar: ‘Het moet ons van het hart, dat het lied in de vertaling van Schulte Nordholt ten opzichte van de Engelse tekst veel aan kracht heeft gewonnen.’ Waarvan acte!
1, Zondag Reminiscere dankt zijn naam aan de introitus-antifoon uit Psalm 25: Reminiscere miserationum tuarum Domine – Gedenk, Heer, uw barmhartig- heid.
2. Herman Wegman, ‘De zesde van de achtste maand’, in: Van gerechtigheid tot liturgie. KTHU-reeks Theologie en Samenleving. Hilversum, 1984.
‘Moses and Elija vanish…’

Twee Engelstalige liederen voor zondag Reminiscere

6. Zie voor de tekstverschillen en een uit- gebreide bespreking van Schulte Nordholts vertaling van dit lied het Liedboekcompendium. In het Moravian Book of Worship (1995) vond ik ook nog een geheel nieuwe versie van de vierde strofe (‘revised 1994’): Jesus is the chosen One, living hope of ev’ry nation, hear en heed him, ev’ry one; sing, with earth and all creation, Alleluia!
In M&L 2012 nr.6 vormde dit artikel één geheel met de bespreking van een ander lied voor Reminiscere, namelijk Gij zijt in glans verschenen. Het bovenstaande deel is ingekort, omdat de tekst van Brian Wren en de vertaling van Schulte Nordholt uitgebreid behandeld worden in het Liedboekcompendium op internet.